Historia sądeckiej architektury

Budownictwo w Kotlinie Sądeckiej rozpoczęło się w pradziejach, w późnej epoce brązu, ok. 2000 lat przed naszą erą. Ślady osadnictwa z tego okresu odnajdujemy w kilku miejscach w kotlinie najbardziej charakterystyczne na terenie warownych grodzisk, które broniły osadnictwa na tym terenie. Pozostałości budynków z tamtego okresu nie zachowało się gdyż w większości było to budownictwo drewniane, które uległo zniszczeniu na przestrzeni dziejów. Wyjątek stanowi kamienne grodzisko w Maszkowicach, jedyna kamienna budowla z tamtego okresu historii (ok. 1700 r. p.n.e.) w Europie Środkowowschodniej.

Z okresu rzymskiego śladów osadnictwa na terenie Kotliny Sądeckiej brak. Najdalej wysunięta na północ placówką rzymską była Lewocza na terenie obecnej Słowacji. Jednakże mamy szereg śladów i dowodów na obecność Rzymian na tym terenie, czy to handlarzy, czy też pojedynczych jednostek wojska. W okolicy Winnej góry odkryto grobowiec legionisty rzymskiego. Rzymianie prowadzili szeroko zakrojona działalność handlową na „bursztynowym szlaku”, który przebiegał przez teren Kotliny Sądeckiej.

W późniejszych wiekach (XVIII-X w.) to okres osadnictwa Słowian z państwa Wiślan, które również charakteryzuje się głównie architekturą obronną, ufortyfikowanymi grodziskami rozmieszczonymi na terenie kotliny. Największe z nich znajdowały się w Naszacowicach i na terenie tzw. Winnej Góry w Nowym Sączu.

Lokacja miasta została dokonana przez króla Wacława II Czeskiego w 1292r. Wcześniej siedzibą kasztelanii była miejscowość Podegrodzie gdzie również znajdowały się dwa grody obronne. Z wczesnego okresu polokacyjnego mamy zachowane głównie pozostałości architektury sakralnej.

Zamek Jagiellonów powstał ok. 1350r. przez króla Kazimierza Wielkiego. Niestety brak jest dokumentacji dotyczącej zamku z tego okresu ale dysponujemy danymi opisowymi, które mówią m. in. że był to zamek okazały, posiadał 25 komnat (dla porównania zamek z okresu międzywojennego posiadał 15 komnat). W XVII w zamek został przebudowany w renesansowym stylu przez nadwornego architekta Lubomirskich włoskiego pochodzenia Macieja Trapolę. Po potopie szwedzkim zamek zaczął podupadać a na początku XIX w austriacy przebudowali zamek, tworząc na nim koszary wojskowe. W podobnej formie zamek dotrwał do roku 1945 kiedy to został wysadzony w powietrze przez polskich partyzantów ponieważ znajdował się w nim niemiecki skład amunicji.

Nowy Sącz po okresie średniowiecza odziedziczył unikalny układ zabudowy Starego Miasta. Rynek z prostopadłym układem ulic pozostał nienaruszony od 600 lat. Późniejsze przebudowy poszczególnych kamienic nie miały wpływu na średniowieczny układ urbanistyczny.

W okresie średniowiecza powstało wiele budynków w stylu gotyckim i renesansowym, jak tzw. Dom Gotycki, Dom Lubomirskich lecz głównie okres ten charakteryzuje się powstawaniem architektury sakralnej, jak Bazylika św. Małgorzaty, zespół klasztorny Jezuitów przy ul. P. Skargi czy zespół klasztorny Franciszkanów przy ul. Pijarskiej.

Z późniejszego okresu historii niewiele powstaje znaczących obiektów architektonicznych aż do XIX w. Nie ma w Nowym Sączu obiektów barokowych czy też klasycystycznych. Ponowny rozkwit miasta nastąpił wraz z budową kolei żelaznej, w XIX w., a kolejnym stylem architektonicznym, który zaczął dominować w mieście jest secesja.